Najnowsze komentarze

    Wybrane pospolite rośliny jadalne i lecznicze południowego Podkarpacia

    image

    W ramach imprezy naukowej Noc Biologów, wspólnie z dr n. biol. Dominikiem Wróblem wygłosiliśmy wykład “Pospolite rośliny jadalne i lecznicze południowego Podkarpacia”.

    Prezentacja (.pdf) dostępna pod linkiem: http://luskiewnik.strefa.pl/Dominik_wrobel_henryk_rozanski_jadalne_rosliny.pdf

    Konspekt prezentacji:

    Pospolite rośliny jadalne
    i lecznicze południowego Podkarpacia
    Dominik Wróbel & Henryk Różański
    Orlica pospolita – Pteridium aquilinum (L.) Kuhn
    Dennstaedtiaceae – rodzina paproci z rzędu paprotkowców (Polypodiales).
    Bory szpilkowe i mieszane, dąbrowy, buczyny, bory jodłowo-świerkowe, zaniedbane pastwiska i wrzosowiska.
    Gleby świeże-wilgotne, oligo-mezotroficzne, odczyn kwaśny.
    Roślina kosmopolityczna.
    Orlica pospolita – Pteridium aquilinum (L.) Kuhn
    • Część jadalna: delikatne, długości ręki, zrolowane pastorałowato młode liście i kłącza (wiosna).
    • Marynowane w solance lub occie, kiszone.
    • Młode liście – jak szpinak.
    • Młode pędy – jak szparagi.
    • Sparzane, potem obierane.
    • Młode liście obsmażane w oleju.
    • Kłącza po wysuszeniu i zmieleniu à mąka helecho;
    Wyspy Kanaryjskie  do wypieku chleba, placków.
    Orlica pospolita – Pteridium aquilinum (L.) Kuhn
    Rhizoma Pteridii aquilini: skrobia (do 45%) [ziemniak 12-21%); garbniki katechinowe (6%), tłusty olej (ok. 1%), śluzy (akwilinan), seskwiterpeny, olejek eteryczny (0,18%), pterozyna (hypacron), pterozydy, związki cyjanogenne (prunazyna), saponiny.
    • W Portugalii – taenifugum.
    • W Japonii – liście – reumatyzm.
    • U zwierząt – nowotwory, przechodzą kancerogeny do mleka.
    • Toksyna rakotwórcza, genotoksyczna (DNA) – ptaquiloside.
    1983 r – ustalenie struktury ptakwilozydu – norseskwiterpenowego glikozydu; działanie alkilujące w DNA (adenina, guanina) po oddzieleniu grupy cukrowej
    z cząsteczki.
    • Ptaquiloside w liściach 0,1-0,6%.
    • Selen może niwelować wpływ kancerogenny.
    Skrzyp polny – Equisetum arvense L.
    • Rodzina: Equisetaceae – skrzypowate.
    • Gleby świeże do wilgotnych, mezo- do eutroficznych,
    o odczynie umiarkowanie kwaśnym do obojętnego.
    • Gliniane i piaszczyste podłoża pól, łąk, ugorów, nasypów kolejowych, przydroży, lasów.
    • Pędy zarodnionośne (wiosna).
    • Pędy płonne.
    Skrzyp polny – Equisetum arvense L.
    • Część jadalna: pędy zarodnionośne, wczesnowiosenne.
    • Pędy zarodnionośne obiera się ze skórki i zapieka w podpłomykach.
    • Zarodnie miesza się z jajem surowym, soli i wylewa na patelnię z tłuszczem/masłem, po ścięciu gotowe do spożycia – omlet skrzypowy.
    • Wierzchołki pędów obsmaża się w oleju i podaje z kłączami trzciny, ziemniakami, topinamburem puree, ryżem, kaszą…
    • Pędy dusi się z grzybami (20-30 minut przed końcem obróbki dodać krojone pędy) na gęsto wydaje do ziemniaków lub chleba, a także jako dodatek do mięsa, kaszy, ryżu.
    • Kiszono, zalewano octem i marynowano.
    • Pędy zarodnionośne przechowywano w soli.
    Skrzyp polny – Equisetum arvense L.
    Sole mineralne: 10%, z czego 2/3 przypada na kwas krzemowy H4SiO4.
    Chlorek potasu 1,5-2,5%; tlenek glinu, sole mangan, węglanu wapnia, fosforan potasu, siarczan potasu, fosforan i siarczanu wapnia, sole litu, złota, srebra.
    • Alkaloidy: nikotyna, palustryna, palustrydyna.
    Palustryna i palustrydyna pobudzają skurcze macicy, podnoszą ciepłotę ciała i przyspieszają tętno.
    Nikotyna jest silnym agonistą receptorów N-acetylocholinowych, pobudza serce i podnosi poziom adrenaliny oraz dopaminy w organizmie.
    Skrzyp polny – Equisetum arvense L.
    • Flawonoidy 0,2-0,9% (kaempferol, kwercetyna); dz. spazmolityczne, moczopędne, przeciwwysiękowe, antyrodnikowe i przeciwzapalne.
    • Tłuszcze (ok. 4,4%) zbudowane są z kwasu oleinowego, linolowego, stearynowego i fitosteryny.
    • Kwas kawowy i jego pochodne, np. kwas kawoilo-szikimowy, kwas dikawoilo-mezo-winowy; protokatechowy i ferulowy; dz. przeciwzapalne, onkostatyczne, przeciwdrobnoustrojowe, ochronne na wątrobę i tkanki skóry.
    • Loliolid (monoterpenoid) wykazuje dz. onkostatyczne i przeciwstarzeniowe wobec fibroblastów skóry.
    • Skrzypy gromadzą w komórkach skrobię, glukozę, fruktozę i sacharozę.
    Pałka (rogoża) – Typha: pałka wąskolistna – Typha angustifolia L.
    i pałka szerokolistna – Typha latifolia L.
    • Bylina z rodziny pałkowatych (Typhaceae).
    • Hydrofit.
    • Helofit.
    • Na brzegach wód stojących i wolno płynących.
    • Tworzy często rozległe, zwykle niemal jednogatunkowe szuwary.
    • Kolby (owocostany) – jako alternatywa dla hubki.
    Pałka (rogoża) – Typha: pałka wąskolistna – Typha angustifolia L.
    i pałka szerokolistna – Typha latifolia L.
    • Zielone wierzchołki kwiatostanów pałki gotuje się 2-3 minuty po czym obsmaża w oleju i zjada jako alternatywę dla kolb kukurydzy.
    • Pyłek jako mąka (placki).
    • Pyłek jako surowiec farmaceutyczny: jako alternatywa dla Lycopodium, do fałszowania droższego Lycopodium; do pudrowania chorej skóry, oparzeń, ran i jako puder ochronny.
    • Młode pędy wiosenne: na surowo, po uprażeniu, po obgotowaniu (słodkie, mączyste).
    • Z młodych pędów wiosennych oraz z rdzenia dolnej części pędów – napój (posiekać, pognieść, zalać wodą, macerować kilka godzin, przecedzić); po przefermentowaniu z drożdżami zawiera nieco alkoholu i dwutlenek węgla.
    • Kłącza obrać, wysuszyć, zmielić à mąka; do placków, podpłomyków.
    • Duże pąki na kłączach: odcięte smakują jak szparagi; można je uprażyć w oleju (dawniej w oleju z orzechów włoskich) i spożywać jako przekąskę lub ugotować w lekko osolonej wodzie; można marynować jak szparagi.
    Pałka (rogoża) – Typha: pałka wąskolistna – Typha angustifolia L.
    i pałka szerokolistna – Typha latifolia L.
    • Leukoantocyjany
    • Witamina B1, B2, C.
    • W pyłku 18% cukrów (glukoza, fruktoza, arabinoza, ramnoza, ksyloza), 19% białka i 1,1% tłuszczów.
    • Kłącze zawiera 30% skrobi, 7,8% białka; garbniki, saponiny, flawonoidy (kwercetyna, kaempferol), kwas szczawiowy 0,7%; 1,5-3% tłuszczów.
    • W owocach występują pentozany 22%, rozpuszczalne w wodzie cukry 23%, białka 5-6%. W nasionach olej bogaty w kwas linolenowy.
    • Wodne wyciągi z kłączy: nieżyty przewodu pokarmowego, owrzodzenia żołądka i jelit, stany zapalne jelit.
    • Kolby po dojrzeniu jako środek opatrunkowy, na podpałkę.
    • Kłącza z korzeniami jako surowiec odżywczy.
    • Kwiaty męskie przy krwotokach, nadmiernych krwawieniach miesiączkowych, krwawych biegunkach, kamicy moczowej, zapaleniu nerek i pęcherza moczowego.
    Trzcina zwyczajna – Phragmites australis
    (Cav
    anilles) Trinius ex Steudel (rodzina Poaceae).
    • Najbardziej dorodna i okazała trawa naszej flory.
    • Higrofit i hydrofit.
    • Ciepło- i światłolubna.
    • Preferuje podłoże torfowo-mułowe.
    • Unika gleb kwaśnych.
    • Brzegi jezior i płytkie zbiorniki wodne, zabagnione łąki.
    • Charakterystyczny dla szuwarów Phragmitetea.
    • Przyspiesza proces lądowienia. Torfotwórcza.
    • Wartość opałowa biomasy z 1 ha odpowiada 43 t węgla kamiennego.
    • Do krycia dachów i produkcji mat.
    Trzcina zwyczajna – Phragmites australis (Cavanilles) Trinius ex Steudel.
    • Z ziarniaków można ugotować grysik (po oczyszczeniu z plew).
    • Wiosenne pędy ścina się i gotuje w lekko osolonej wodzie 20 minut, spożywa jak szparagi, są słodkie.
    • Woda po ugotowaniu może być użyta do zupy, sosu lub wypita (zawiera dużo skrobi).
    • Kłącza mogą być suszone i mielone na mąkę (do placków).
    • Mąka z kłączy trzciny uprażona – namiastka kawy.
    • Kłącza białe po umyciu i obraniu gotuje się, następnie doprawia olejem, solą, pieprzem i spożywa jako warzywo, albo z jarmużem, rzeżuchą, szpinakiem, szczawiem lub szczawikiem zajęczym.
    Trzcina zwyczajna – Phragmites australis (Cavanilles) Trinius ex Steudel.
    • Ugotowane kłącza można rozdrobnić do puree i spożywać jako alternatywę dla ziemniaków.
    • Ugotowane kłącza trzciny miksuję się z czosnaczkiem, czosnkiem ogrodowym lub czosnkiem niedźwiedzim.
    • Młode źdźbła obiera się z pochewek, moczy 2 godziny i później praży. Uprażone źdźbła wysysa się ze słodkiego soku.
    • Młode pędy nadziemne można rozgnieść i zalać wodą, moczyć 4-5 godzin, po czym uzyskany macerat wypijać jako napój energetyczny. Maceraty dawniej odparowywano,
    a nawet karmelizowano uzyskując syrop.
    Trzcina zwyczajna – Phragmites australis (Cavanilles) Trinius ex Steudel.
    • Kłącze zawiera do 50% skrobi! (28-35% przeciętnie)
    • Dużo krzemu i fosforu.
    • Flawonoidy (trycyna, luteolina, chrysoeriol, kwercetyna, rutyna, izoramnetyna, orientyna, kaempferol); triterpeny (beta-amyryna, taraxerol).
    • Karoteny (prowitamina A) 5,15 mg/100 g. Witamina C: 91 mg/100 g.
    Herba Phragmites: diureticum, dipahoreticum, antidiabeticum.
    • W Chinach przy białaczce i raku piersi.
    • W Japonii jako pokarm delikatesowy.
    • W kłączu znaleziono alkaloidy indolowe: N,N-dimetylotyraminę, bufoteninę i graminę o działaniu psychodelicznym.
    • Odwary z ziela i kłączy: kaszel, bóle płucne, bóle głowy, depresja, choroba wrzodowa, obrzęki, cukrzyca.
    Czosnaczek pospolity – Alliaria officinalis Andrzejewski = Alliaria petiolata (Marschall von Bieberstein) Cavara et Grande (rodzina Brassicaceae = Cruciferae).
    • Roślina dwuletnia.
    • Kwitnie od maja do czerwca.
    • Preferuje gleby świeże i wilgotne, zasobne, o odczynie obojętnym.
    • Lasy liściaste, grądy, buczyny, łęgi, zwłaszcza w podgórskim zboczowym lesie lipowo-klonowym, w łęgu jesionowo-wiązowym, w łęgu wiązowym z fiołkiem.
    • Zbiorowiska bylin na okrajkach i prześwietleniach lasów na siedliskach wilgotnych grądów i żyznych buczyn.
    • Roślina pachnie czosnkiem.
    Czosnaczek pospolity – Alliaria officinalis Andrzejewski = Alliaria petiolata (Marschall von Bieberstein) Cavara et Grande (rodzina Brassicaceae = Cruciferae).
    • Jadalne części: kwiatostany, owoce, liście, całe ziele, pąki liściowe i kwiatowe.
    • Świeże liście i pąki, wierzchołki pędów nadają się do sałatek warzywnych jako składnik aromatyczno-smakowy, czosnkowy. Olej z oliwek, olej konopny, lniany i rydzowy (lnicznik, lnianka) podkreślają i stabilizują smak rośliny.
    • Siekane liście, pąki, wierzchołki do ciasta na podpłomyki.
    • Liście i świeże kwiaty parzone w mleku z miodem – jako napój rozgrzewający, wzmacniający, przy osłabieniu, przeziębieniach, grypie, nieżycie układu oddechowego.
    Czosnaczek pospolity – Alliaria officinalis Andrzejewski = Alliaria petiolata (Marschall von Bieberstein) Cavara et Grande (rodzina Brassicaceae = Cruciferae).
    • Dojrzałe czarne nasiona roztarte w moździerzu dają z octem, solą i olejem – musztardę.
    • Można łączyć z rdestem ostrogorzkim, rzeżuchą, bluszczykiem kurdybankiem, trybulą, listkami stulisza lekarskiego, z puree trzcinowym lub z kłączy pałki wodnej.
    • Dodatek do szpinaku i jarmużu.
    • Posiekany czosnaczek można dusić na podsmażonej cebulce i maśle/oleju, następnie zaprawić mąką i śmietaną, dodać soli.
    Czosnaczek pospolity – Alliaria officinalis Andrzejewski = Alliaria petiolata (Marschall von Bieberstein) Cavara et Grande (rodzina Brassicaceae = Cruciferae).
    • Ziele zasobne w karoteny (prowitaminę A), w przeliczeniu na witaminę A: 8600-19000 j.m./100 g świeżego soku (1 IE Vitamin A ≙ 0,3 µg Retinol ≙ 0,6 µg Beta-Carotin).
    • Witamina C: 190-400 mg/100 g soku/przecieru.
    • Glukozynolaty (glukotropaeolina), synigryna, allilosiarczki, saponiny, kwas synapinowy; kwas ferulowy, kardenolidy (nasiona); flawonoidy.
    • Cystyna, cysteina, metionina.
    • Jako środek żółciotwórczy, żółciopędny, rozgrzewający, pobudzający krążenie krwi, przyspieszający regenerację tkanek, wykrztuśny, odkażający, przeciwreumatyczny, odtruwający.
    Czosnek niedźwiedzi – Allium ursinum Linne (rodzina Alliaceae)
    • Bylina.
    • Kwitnie od kwietnia do maja.
    • Częsty w reglu dolnym w Karpatach, na Pogórzu Karpackim i Sudeckim, w rozproszonych stanowiskach w południowej części kraju, sporadycznie spotykany na niżu.
    • Preferuje gleby wilgotne, eutroficzne, o odczynie obojętnym.
    • Świeże wilgotne lasy liściaste: grądy niskie, żyzna buczyna, olszyny górskie.
    Czosnek niedźwiedzi – Allium ursinum Linne
    • Glukozynolaty, cysteinosulfotlenki (alliina), tiosiarczki, ditiiny, ajoen; związki siarkowe lotne z para wodną (12%).
    • Metionina, cysteina, cystyna.
    • Fruktozany (15%).
    • Flawonoidy.
    • Śluzy.
    • Saponiny.
    • Witamina C 150 mg/100 g świeżej masy.
    • Potas 340 mg/100 g.
    • Mangan 320 mg/100 g świeżej masy.
    Czosnek niedźwiedzi – Allium ursinum Linne
    • Pod wpływem enzymu allinazy powstaje allicyna.
    • Alliina jest bezwonna, dopiero uszkodzenie rośliny, przetwarzanie wywołuje uwolnienie enzymu i rozpad do wonnej allicyny.
    • Olejek czosnkowy posiada właściwości przeciwpasożytnicze i żółciopędne.
    • Świeży czosnek niedźwiedzi: hipotensyjne, hipoglikemiczne, hipocholesterolemiczne, hipolipidemiczne, przeciwmiażdżycowe.
    Czosnek niedźwiedzi w fitoterapii i diecie Szwajcarii.
    • Czosnek niedźwiedzi – Allium ursinum L. (Bär-Lauch) – napar przy miażdżycy, nadciśnieniu, zakażeniach układu oddechowego, nieżytach przewodu pokarmowego i chorobach skórnych.
    • W Szwajcarii, Niemczech, Austrii: w sklepach spożywczych: ogonki liści marynowane, liście marynowane do zawijania farszu.
    • Sery owcze, kozie, krowie, sery pleśniowe i żółte zawierają sok z czosnku niedźwiedziego, świeże lub suszone/liofilizowane liście czosnku niedźwiedziego. Pesto czosnkowe, oleje aromatyzowane… Bärlauch Kräuterbutter.
    • Dodatek do sałatek, duszony jak szpinak, zaparzany w mleku, do gotowania i zapiekania ryb oraz mięs.
    • Do pizzy, chleba, placków ziemniaczanych, podpłomyków.
    Gwiazdnica pospolita – Stellaria media (Linne) Villars (rodz. goździkowate – Caryophyllaceae)
    • Roślina roczna lub ozima, czasem kwitnąca cały rok.
    • Gatunek polimorficzny o dużej plastyczności.
    • Rośnie na glebach świeżych i wilgotnych, żyznych i bardzo żyznych, o odczynie obojętnym.
    • Gatunek ubikwistyczny o szerokiej amplitudzie ekologicznej.
    • Występuje na wilgotnych siedliskach ruderalnych i segetalnych, na polach
    i w ogrodach, wchodzi jako gatunek synantropijny w zbiorowiska leśne (forma maxima, dorastająca do 90 cm dł.).
    • Bardzo podobny gatunek pospolity na Podkarpaciu: gwiazdnica zaniedbana Stellaria neglecta Weihe (w niektórych systemach uważana za formę: Stellaria media var. neglecta (Weihe) Mert. et Koch).
    Gwiazdnica pospolita – Stellaria media (Linne) Villars
    • Spożywana od tysięcy lat jako roślina jarzynowa, towarzysząca roślinom uprawianym jako chwast.
    • Ziele siekane dodawano do sałatek, polewano olejemlnianym/ konopnym/ rydzowym/ orzechowym lub oliwą z oliwek.
    • Dodawano do chleba, do ciasta na podpłomyki.
    • Nadaje się tez jako farsz do pierogów i pyzów z czosnkiem niedźwiedzim lub czosnaczkiem.
    • Można dusić na maśle i cebulce/szczypiorku, podobnie jak szpinak, potem doprawić śmietaną z mąką.
    Gwiazdnica pospolita – Stellaria media (Linne) Villars
    • Witamina C (ok. 110-300 mg/100 g); karoteny ok. 35 mg, witamina PP (ok. 0,5 mg), hydroksykumaryny; flawonoidy (rutyna), saponiny, fitosterole i alkohole cukrowe (pinitol).
    • Przeciwzapalny, przeciwświądowy, moczopędny, odtruwający i pobudzający procesy anabolizmu (asymilacji).
    • Przeciwwysiękowo, przeciwzapalnie i rozjaśniająco na cerę.
    • Pobudza ziarninowanie tkanki łącznej właściwej i naskórnikowanie = epitelizację.
    • Wodny wyciąg i sok z gwiazdnicy łagodzi objawy świądu, zaczerwienienia i trądziku różowatego. Zmiękcza naskórek i wągry, ułatwia oczyszczanie porów.
    • Wspomaga leczenie atopowego zapalenia skóry i suchego zapalenia skóry.
    • Wzmacnia i uszczelnia naczynia krwionośne.
    • Saponiny gwiazdnicy działają wykrztuśnie i jako depurativum.
    • Napar z miodem nadaje się do leczenia nieżytu oskrzeli, chrypki i kaszlu suchego.
    • Przy reumatyzmie, łuszczycy, wypryskach i owrzodzeniach skóry.

    Dane zaprezentowane pochodzą często z naszych badań i literatury zagranicznej tłumaczonej przez nas. Dlatego prosimy o uszanowanie praw autorskich i podanie źródła informacji. W trakcie wykładu podawaliśmy źródła literaturowe.

    Leave a Reply

    You can use these HTML tags

    <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

      

      

      

    *

    code